Opowieść o “mojej” Kubie

¡Hola, drodzy czytelnicy.

...

 

Jak zwykle,  parę słów o tym egzotycznym kraju, abyście mogli zrozumieć, jak trzeba się przygotować i umieć się odnaleźć w nietypowej sytuacji, jaka panuje na Kubie. To ważne.

 

 

O przeszłości w wielkim skrócie…

Kuba to wyspiarskie  (to nie tylko wyspa o nazwie Kuba!) państwo  w Ameryce Środkowej, położone na Morzu Karaibskim, w archipelagu Wielkich Antyli. Prekolumbijskimi mieszkańcami wyspy byli głównie Karaibowie. Dla Europy odkrył ją w XV w.  Krzysztof Kolumb, a pamiątkę po tym odkryciu – drewniany krzyż, który podobno żeglarz wbił w ziemię - można oglądać w kościele w Baracoa. W XVI w. Kuba została opanowana przez Hiszpanię, stąd językiem, którym posługują się Kubańczycy, jest  hiszpański, podobno  o innym zabarwieniu niż w Hiszpanii. Język hiszpański jest dla mnie językiem obcym.

W okresie niewolnictwa sprowadzono na wyspę ponad million Afrykańczyków do pracy na plantacjach. Chodząc ulicami miast i miasteczek, zastanawiałam się, jak wygląda Kubańczyk: czy jest czarny i ma rysy rodem z Afryki, czy może hiszpańsko-podobne: to ogromna mozaika różnych twarzy.

Nas najbardziej jednak  interesuje historia, która zadecydowała o obecnym kształcie gospodarczo-politycznym tego państwa. W latach 1933-44 krajem rządził  prezydent Batista, stał się  dyktatorem w latach 50., a jego panowanie obaliła rewolucja, w której wyniku ostatecznie władzę w 1959 r. objęła zbrojna opozycja. Wtedy premierem Kuby został przywódca rewolucji Fidel Castro. Ciekawe (biorąc pod uwagę jego działalność), że ukończył katolicką szkołę podstawową w Santiago de Cuba, a następnie kolegium jezuickie, potem studiował prawo na Uniwersytecie w Hawanie, tam został liderem ruchu studenckiego przeciwko dyktaturze Batisty. Z balkonu obecnego ratusza w Santiago de Cuba Fidel ogłosił zwycięstwo rewolucji. W 1960 r. powołano Komitety Obrony Rewolucji (CDR) w każdym mieście. Rząd zapoczątkował nacjonalizację gospodarki, zwłaszcza własności zagranicznej (wielu możnych fabrykantów i nie tylko uciekło za granicę, w tym wielu do USA), i  realizację reformy rolnej. Calutką historię walki pod hasłem  “socjalizm albo śmierć” można obejrzeć w Muzeum Rewolucji w Hawanie, dodam: najdroższym, jeśli chodzi o cenę biletów, muzeum na Kubie! O tym -  później. W proteście przeciwko takim działaniom Fidela Castro rząd USA wprowadził w 1960 r. embargo handlowe, a rok później zerwał stosunki dyplomatyczne z Kubą. W poszukiwaniu pomocy Fidel nawiązał sojusz z ZSRR. Kiedy rozpadł się Związek Radziecki, Kuba została bez pomocy ekonomicznej i militarnej. Nastąpiły najcięższe lata dla państwa i dla Kubańczyków, którzy  zdesperowani uciekali na tratwach w kierunku Florydy (to “tylko” ok. 140 km), często ginąc z zimna i innych niebezpieczeństw (rekiny). W ostatnich latach nastąpiła odwilż i w 2015 r. otworzono po wielu latach Ambasadę Stanów Zjednoczonych w Hawanie.

Kuba jest klasyfikowana jako republika socjalistyczna, kierowniczą rolę w państwie sprawuje partia, obowiązuje system jednopartyjny. Przez blisko 50 lat Fidel był między innymi: prezydentem Republiki Kuby, przewodniczącym Rady Państwa, prezesem Rady Ministrów i sekretarzem Komunistycznej Partii Kuby (powstałej w 1965 r.), rządzącej i jedynej partii na Kubie.

W 2008 r. chory Fidel Castro, noszący tytuł komendanta, przekazał władzę swojemu młodszemu bratu Raulowi, który stanął na czele Rady Państwa, a w 2011 r. objął ster  partii. Fidel Castro zmarł na dwa tygodnie przed moją podróżą na Kubę  - 26 listopada 2016 r., a jego prochy zostały pochowane na historycznym cmentarzu w Santiago de Cuba - mieście rewolucji.

Trzeba też wyjaśnić, kim był Jose Marti. Nie ma miasta, miasteczka, gdzie nie byłoby placu czy ulicy, pomnika (pomników) żyjącego w XIX w. niekwestionowanego bohatera narodowego. Burzliwe losy zakończył w walce o niepodległość z hiszpańskimi kolonizatorami.

 

Wyspa, na której  zatrzymał się czas

Najpierw informacja: z lotniska w Hawanie najlepiej dojechać do centrum taksówką prywatną i trzeba zapłacić w tzw. CUC.

I tak zaczyna się opowieść o różnych nietypowych rzeczach, które warto wiedzieć, aby umieć się poruszać po Kubie.

Wymiana pieniędzy - waluty zachodniej na CUC (peso wymienialne) - jest możliwa na lotnisku. I tu uwaga: kursy walut na całej Kubie wszędzie są jednakowe. Obowiązują kursy dnia, ale  wymiana dolarów amerykańskich obciążana jest podatkiem 10%, więc nie warto przywozić na Kubę tej waluty. Aby posiąść peso narodowe, czyli CUP, turysta musi udać się do cadeca, czyli kantoru. Jest to istotne, bo ceny towarów są podawane w różnych walutach, w zależności od rodzaju np. sklepu.

Czas wyjaśnić tajemnicę walut. Jest pewna trudność - trzeba umieć się poruszać  z podwójną walutą obowiązującą w tym państwie: peso narodowe (CUP) i peso wymienialne (CUC). A różnica jest taka: 1 CUC = 24 dla cudzoziemca, czyli sprzedaż (lub 25 dla Kubańczyka, czyli kupno) CUP, czyli duża różnica.

Kartki, pamiętacie polskie towary na kartki z lat 80. XX w.? Na Kubie system kartkowy obowiązuje do dziś. „Kartki” w postaci książeczki przydzielane są na rok na daną rodzinę. W sklepach

...

 

​

o 1991 r. religia była na wyspie zakazana, a wyznawców szykanowano, bo rewolucja nigdy nie szła w parze z żadnym wyznaniem. Po wizycie papieży: Jana Pawła II, Benedykta XVI i Franciszka nastąpiła stopniowa odwilż w tej sprawie; bywałam na mszach świętych, zwiedzałam czynne kościoły, nie było tłumów, ale pustych kościołów też nie widziałam.

W tym miejscu należy poruszyć temat, jaki stanowią wierzenia afro-kubańskie o nazwie santeria, zwane też jako „Regla de Ocha”,czyli kult Orisza  (dosłownie: „Główny Strażnik"), i wierzenia narodów Joruba i Bantu, z pewnych krajów Afryki. Kult wiąże się z handlem niewolnikami, kiedy wielu członków narodu Joruba schwytano jako niewolników i przewieziono z Afryki m.in. na Kubę. Prześladowani przez swoich katolickich właścicieli za wyznawanie pogańskiej religii swoich przodków, znaleźli sposób jej zachowania, adaptując ją do religii chrześcijańskiej w wydaniu katolickim, utożsamiając swoje afrykańskie bóstwa z katolickimi świętymi. Stąd wzięła się sama nazwa „santeria”, obelżywa nazwa nadana wierze swoich niewolników przez utrzymującą niewolnictwo elitę Kuby. Główny bóg santerii jest nazywany Olorun (inaczej: Olofin, Olodumare), jest on Panem Świata, Przyczyną Początku, Twórcą Bytu, Królem Nieba i Ducha oraz pomniejszych strażników, czyli Orisza. Każdy z Orisza ma przyporządkowanego swego katolickiego świętego,  np. Babalz Ayi stał się świętym Łazarzem (patronem chorych), a Shangs  - świętą Barbarą (kontroluje grzmoty, błyskawice, ogień) itd.

...

​

 

A teraz będzie coś dla wielbicieli motoryzacji. Jeszcze do niedawna obowiązywał przepis, że Kubańczyk może kupić samochód, ale wyprodukowany nie później niż w 1959 r. Na kubańskich ulicach widać  cadillaki,  chevrolety czy stare fordy,  jaguary. Za CUC (nie wiem, za ile) można się turystycznie przejechać  imponującym kolorowym amerykańskim samochodem - wypucowanym i błyszczącym. Turyści  z zasobnymi kieszeniami mkną ulicami Hawany,  panie  z rozwianym włosem! Oryginalnych części w takim samochodzie, podobno, niewiele, właściciele na ogół sami je sobie reperują, ale za to najstarsze liczą sobie po 65-80 lat i nadal jeżdżą!  Potwierdzam, bo jechałam 70-letnim chevroletem taksówką z Remedios do Santa Clara.

 

...

​

Każdy miłośnik cygar wie, że najlepsze na świecie cygara produkuje się  na Kubie (Fidel palił cygara marki cohiba). Na Kubie są doskonałe warunki do uprawy wysokogatunkowego tytoniu. Ponadto cygara są robione ręcznie i nie zawierają żadnych chemicznych dodatków – jest to wyłącznie zwinięty liść tytoniu składający się z trzech elementów: wkładki-wsadu, zawijacza i osłony, są to wszystko liście tytoniu, ale o innych właściwościach. Gatunków cygar jest mnóstwo i potrafią kosztować bardzo dużo. Ale uwaga na podróby! Produkcja cygar ma bardzo starą tradycję. Opowiem o tym, jak dojedziemy do Vinales.

Kuba  to raj dla miłośników rumu. Najpopularniejszy to Havana Club. Chociaż jego produkcja zaczęła się w XIX w., to po rewolucji fabryka została znacjonalizowana. Rum ten Kubańczycy piją od rana do rana. Najtańszy, a więc najmłodszy (biały) - kosztuje 1,95 CUC  i jest powszechnie dostępny. Rum Bacardi nie jest sprzedawany na Kubie, bo właściciele fabryki uciekli na Bermudy. Można go kupić tylko poza granicami Kuby. Powszechne (głównie dla turystów) są koktajle alkoholowe na bazie rumu. Mnie nie smakowały, bo były za słodkie. Chyba najpopularniejszy wśród nich jest mojito (na bazie białego rumu z dodatkiem  liści mięty, cukru i limonki), Cuba Libre (cóż nam zostało: Wolna Kuba, powiedział ktoś dowcipnie!) – koktajl alkoholowy łączący rum, colę i  limonkę, czy  piña colada  (rum, śmietanka kokosowa i sok ananasowy); elegancko podawany z lodem i plastrem ananasa. Jest jeszcze napój miodowy (oczywiście z rumem i limonką), zwany canchachara.

Pijąc dowolnego drinka, przechodzimy do trasy podróży.

Habana, czyli Hawana – stolica i okolice

Już w XV w. miasto zostało założone przez hiszpańskiego konkwistadora, początkowo było tylko portem handlowym,  w 1607 r. zostało stolicą hiszpańskiej kolonii: Kuby. Jest co  zwiedzać.

...

 

Stąd już krok w kierunku starówki (Habana Vieja). Najpopularniejszą ulicą jest Obisco. Warto zajrzeć do Informacji Turystycznej, która tutaj się mieści, aby zasięgnąć języka i pobrać ulotki. Vis–a- vis jest słynna restauracja El Floridita, gdzie obowiązkowo zrobiłam zdjęcie z bywającym tu  i sączącym daiquiri, czyli napój alkoholowy na bazie białego rumu, cukru i soku z limonki – Hemingwayem (są statuetki pisarza i liczne zdjęcia).

 

...

 

Na placu  de Armas jest też historyczna (w tym miejscu założono port Hawana) kaplica dorycka  - obecnie muzeum El Templete, w środku - popiersie Kolumba - odkrywcy wyspy. Obok stoi uschłe drzewo ceiba (po polsku: puchowiec pięciopręcikowy).Pod drzewem odprawiono pierwszą mszę św. Pierwotne drzewo spłonęło, potem parę razy sadzono nowe, za każdym razem przypisując mu magiczne właściwości. Dlatego w historycznym dniu 16 listopada mieszkańcy Hawany urządzają tu pielgrzymki. Obchodzą drzewo 3 razy,  rzucają monetę na korzenie, po cichu wypowiadają życzenie – wtedy się ono spełni. Obeszłam drzewo  – zgodnie z sugestią przewodniczki. Tylko, że było to 15 grudnia, nie rzuciłam pieniążkiem, nic nie pomyślałam, przepadło!

...

​

​

 

Jest taki sympatyczny zaułek, zwany Callejon de Hamel – wąski pasaż od ulicy Aramburu przy Neptuno, stał się artystycznym miejscem dzieł malarsko–rzeźbiarskich, sztuki stworzonej przez kultowego artystę - Salvadora Gonzaleza (lat 69!). Jest to miejsce kultu afrokubańskiej sztuki i muzyki. Budynki są pokryte  jaskrawymi kolorami, obrazami, freskami, pełno jest rzeźb i innych obiektów, które przedstawiają rytuały i bóstwa. W każdą niedzielę w godzinach 12:00-16:00 wszyscy tu tańczą rumbę. Nie mogłam tu być w niedzielę, ale spacer wieczorny tym zaułkiem (to blisko mojej casa) to była wielka przyjemność.

 

Ale Hawana  to nie tylko centrum i stare miasto.

...

​

​

 

W planach miałam wyruszenie do El Rincon, oddalonego o ok. 4 km od Santiago de las Vegas. Do tej ostatniej miejscowości łatwo dojechać spod Capitolio autobusem  nr 12 (cena 1 CUP), to ok. 1 godz. jazdy. 17 grudnia w dniu św. Łazarza, co roku odbywają się tu pielgrzymki ludzi  różnych  religii, również niewierzących. Sanktuarium pod wezwaniem św. Łazarza jest zlokalizowane  na terenie szpitala dla trędowatych. To kościół  katolicki. Wewnątrz kościoła znajduje się kilka ołtarzy i kaplice z wizerunkami świętych najbardziej czczonych przez Kubańczyków, jak Matka Boska El Cobre, NMP z Regla de Ocha, czy św. Barbara. W kaplicy po lewej stronie, w centralnej części kościoła znajduje się figura św. Łazarza. Łazarz był biednym człowiekiem, bratem Marii i Marty,  mieszkał w Betanii w pobliżu Jerozolimy. Pan Jezus przywrócił go do życia  cztery dni po śmierci. Jest patronem chorych i cierpiących; w santerii  św. Łazarz odpowiada Orisza o imieniu Babalu Aye, który jest bogiem uzdrowicielem, ukaranym trądem za zuchwalstwo przez wielkiego Olodumare.

 

Pierwsze uroczystości miały miejsce w dniu 17 grudnia 1917 r.   
 Sanktuarium odwiedził papież Jan Paweł II podczas swojej wizyty na Kubie w 1998 r..  Tyle ogólnych wyjaśnień. A co zobaczyłam? Tłumy ludzi najczęściej ubranych w kolory fioletowe z kwiatami - też liliowego koloru. Często ubranie było uszyte z materiału, z którego szyje się worki (juta?). Upał był straszny. W tłumie wyróżniali się pokutnicy sunący na kolanach lub nawet leżący na plecach i tak poruszający się, często z przyczepionymi do nóg kamieniami. Przed kościołem kapłan udzielał błogosławieństwa stojącym w kolejce ludziom, ja też stanęłam, poprosiłam też go o rozdanie obrazków, które miałam ze sobą, a ludzie chętnie brali. W środku sanktuarium paliły się na podłodze świece, stały kwiaty, ołtarzyki i figurki św. Łazarza. Ale trudno było o atmosferę kościoła katolickiego. Byli tacy, co palili cygara, był pan z pieskiem. Wśród nich - modlący się głośno i wznoszący do góry ręce. Były też zbiorowo odmawiane modlitwy, w tym – na pewno “Zdrowaś Mario”. Ciekawe, duże przeżycie!  Dobrze, że nie posłuchałam tych, co chcieli mnie odwieść od jazdy w tym dniu do El Rincon, no bo  będzie tłum i nic nie zobaczę. Zobaczyłam. Właśnie o to chodziło. O przeżycia.

Aby zobaczyć, jak wygląda główne sanktuarium santerii  trzeba pojechać do Regla zlokalizowanej po drugiej stronie kanału. Najlepiej popłynąć promem z portu w Hawanie. Tak zrobiłam.

...

​

​

W drodze powrotnej z cmentarza do miasteczka trafiłam na “Klub kultury”! W podwórku lekko zrujnowanego domu ze śladami malowideł na murze stało kilka stołów i panowie grali w szachy i domino. Wokoło roznosił się zapach moczu. Grający oczywiście popijali rum, a dyskusja była toczona podniesionym głosem, jakie emocje! To było prawdziwe miejsce kulturalnych spotkań. Panowie pozwalali obserwować grę i robić zdjęcia. Podarowałam małe domino produkcji radzieckiej pod nazwą “dorożnoje”, czyli właściwe do podróży. W dowód wdzięczności poczęstowano mnie łykiem rumu z gwinta. Byłam zachwycona.

Na Kubie w wielu miejscach obserwowałam grę w domino – na ulicach, placach, to bardzo popularna gra. Pamiętam, że tak samo było w Gruzji.

 

Cienfuegos

...

​

​

Wieczorkiem - herbatka, ciasteczka i rozmowa z rodziną w casa. Następnego dnia po raz pierwszy miałam jechać słynnym autobusem Viazul – do Trynidadu.

A więc parę słów wyjaśnienia. Viazul to firma przewożąca turystów za CUC do innych miast, czyli autobusy dalekobieżne dla cudzoziemców. Kubańczyków wozi Omnibus National - wcale niezłej jakości. Oczywiście jeżdżą oni też innymi środkami lokomocji, np. rozklekotanymi ciężarówkami, wszystko za symboliczne CUP. A turysta płaci nie tak mało w CUC. Sprawdziłam, że za ŻADNE pieniądze (CUC) cudzoziemiec nie pojedzie Omnibus National. Ale co ciekawe – w Viazul byli Kubańczycy, ile płacili, tego nie wiem, ale na pewno nie  tyle, co turyści. Kierowca i konduktor (chyba) dorabiali sobie. Czasem pasażerowie lokalni nawet stali i wysiadali po drodze pod domem lub przed dworcem, chyba żeby nie rzucać się w oczy. Turysta może jechać tylko autobusem lokalnym po mieście (np. w Hawanie i okolicach)  – wszyscy, i turyści też, płacą 1 CUP. Podróżować po Kubie turysta może autobusem Viazul  lub jechać taksi zbiorową (można i prywatną!), której  koszt jest  mniej więcej taki sam od osoby, co bilet autobusu Viazul. Różnice w cenach wynikają z popytu. W okresie grudnia/stycznia często słyszałam “bus is full”, co zresztą nie zawsze było prawdą i będąc cierpliwym, oczekując aż autobus przyjedzie, można było się zabrać, chociaż nie zawsze.

Procedura kupna biletów Viazul jest śmieszna. Najpierw rezerwacja w okienku. Jak płacisz  i żądają paszportu, to otrzymany papierek oznacza – masz bilet; jak wpisujesz się na listę  w zeszycie, to możesz mieć bilet  albo – nie. Na godzinę przed odjazdem papierek zamieniany jest na bilet, który i tak konduktor  zabiera. Bagaże są oddawane  i oznaczane  z biletem, tutaj jest porządek. Bagażowi nachalnie domagają się napiwku.

Autostop na Kubie istnieje, ale wymaga sporej cierpliwości (jak wszystko!). Na trasie widziałam licznych Kubańczyków z banknotem w dłoni zatrzymujących przejeżdżające samochody. Trzeba pamiętać, że ruch na “autostradach” i drogach między miastami jest znikomy. Ale słowo “autostrada” ma tu inne znaczenie:  zero  oznakowań, estakad, czasem pojawia się stacja benzynowa, ale  za to często - powozy konne i rowery.

 

Trynidad

...

​

​

Trynidad mnie rozczarował: za dużo turystów; inne miasta kolonialne, mniej rozreklamowane, też mają kolorowe budynki i stare, kręte uliczki, może niebrukowane, ale...  Z casa wspinałam się uliczką pod górę w kierunku  starówki, której centralnym punktem  jest plac - Plaza Mayor. Na placu są liczne muzea, także świątynia santerii i Galeria Sztuki. Odwiedziłam Muzeum Historyczne, którego eksponaty przybliżyły mi okres świetności miasta i region, czasy uprawy trzciny cukrowej i handlu cukrem. Z wieży muzeum roztaczał się wspaniały widok. Po południu otworzono  kościół parafialny Trójcy Świętej. (Santisima Trinidad), mogłam wejść do środka.

Tuż obok  katedry są schody do Casa de la Musica. Wieczorami zespoły na żywo grają i śpiewają  kubańskie gorące rytmy; miejsce bardzo komercyjne, jednak stwierdziłam, że  muszę tam zajrzeć. Nie było to wysokiego lotu, lepiej grali w knajpie obok.

...

​

​

​

Aby poznać historię regionu, o której była mowa w muzeum, wykupiłam w Cubanatour wycieczkę do Valle de los Ingenios (Dolina Cukrowni) - do dawnych plantacji trzciny cukrowej, z którymi związana jest (ważne!) historia rozwoju i upadku gospodarki Kuby. To właśnie tu urodziła się potęga cukrowa Kuby. W szczytowym okresie rozwoju, stąd pochodziła 1/3 produkcji cukru. W roku zwycięstwa rewolucji dolina straciła na znaczeniu,  dawni niewolnicy się wyzwolili, też wiele cukrowni spłonęło. Ale Trinidad z Valle de los Ingenios został wpisany na listę UNESCO.

Była nas piątka – para z Niemiec  oraz para z Anglii i ja. Przewodnik spokojnie i wyraźnie opowiadał po angielsku, tak że rozumiałam. Zobaczyliśmy pozostałości po XIX-wiecznych cukrowniach, magazynach oraz willach właścicieli. W Valle de los Ingenios zachowały się dawne rezydencje plantatorów i inne pozostałości po majątkach baronów cukrowych. Jedną z najokazalszych i najlepiej zachowanych jest pałac Manaca Iznaga i pobliska 45-metrowa dzwonnica zbudowana w XIX w., z której nadzorcy obserwowali i kontrolowali pracę niewolników (już 6-letnie dzieci zaczynały pracować na plantacjach trzciny). Dzwon zawieszony pod dachem oznajmiał początek i koniec pracy niewolników, jak również czas modlitwy porannej, południowej i popołudniowej. Bicie dzwonu sygnalizowało też np. ucieczkę niewolników. W chwili budowy była najwyższą budowlą na Kubie. Inne muzeum – dawny dom bogacza Jose Mariano Borrell y Lemus - buduje się już 3 lata i pewnie jeszcze to potrwa. Ten pan miał 5 domów w Trynidadzie, 3 statki, 360 niewolników, 19 000 uncji złota, rozporządzał sam rzeką Agabama (transport cukru). Uwięził żonę na 10 lat, bo… była szalona. Fajny? Bogaty! Produkcję cukru szacowano na 943 tony na rok; to właśnie była największa farma cukrowa. Na koniec odwiedziliśmy muzeum ceramiki na przedmieściach Trynidadu - Taller Alfarero. Niby nic, a stałam się właścicielką  dzbanuszka utoczonego ręcznie.

​